Na jubileuszowym koncercie Sonaty „Muzyka niejedno ma imię”, który odbył się 19 września 2026 roku w Miejskim Centrum Kultury w Żywcu, obok utworów Debussy’ego, Albéniza i Chaczaturiana zabrzmiał „Taniec ognia” Manuela de Falli. Za tym krótkim, pełnym napięcia utworem kryje się opowieść o miłości i duchu, którego bohaterowie próbują odpędzić. W listopadzie przypadają dwie rocznice związane z kompozytorem. 14 listopada mija 80 lat od jego śmierci, a 23 listopada przypada 150. rocznica jego urodzin.
Z Kadyksu przez Paryż do Granady
Manuel de Falla urodził się 23 listopada 1876 roku w Kadyksie, portowym mieście na południu Hiszpanii. W Madrycie uczył się gry na fortepianie u José Tragó, a kompozycji u Felipe Pedrella. Pedrell skierował jego uwagę ku hiszpańskiej muzyce ludowej, w tym ku andaluzyjskiej tradycji cante jondo, czyli głębokiego śpiewu flamenco. W 1905 roku Falla zdobył nagrodę za operę „La vida breve”, a dwa lata później wyjechał do Paryża. Do 1914 roku obracał się tam w kręgu Debussy’ego, Ravela i Albéniza. W jego muzyce andaluzyjskie rytmy i melodie spotkały się z wrażliwością na barwę, którą rozwijał w paryskim środowisku.
Po powrocie do Hiszpanii zamieszkał w Madrycie, a w 1920 roku przeniósł się do Granady. W 1939 roku wyjechał do Argentyny, gdzie spędził ostatnie lata życia. Zmarł 14 listopada 1946 roku w Alta Gracia. Spoczął w katedrze w rodzinnym Kadyksie.
„Zaklęta miłość” i taniec przeciw duchowi
„Taniec ognia” (hiszp. „Danza ritual del fuego”) pochodzi z „El amor brujo” („Zaklęta miłość”). Falla napisał utwór dla Pastory Imperio, tancerki i śpiewaczki flamenco. Pierwsza wersja łączyła śpiew, taniec i partie mówione z muzyką kameralnego zespołu. Premiera odbyła się 15 kwietnia 1915 roku w madryckim Teatro Lara i spotkała się z chłodnym przyjęciem. W 1916 roku zabrzmiała wersja koncertowa z partią mezzosopranu i większą orkiestrą. W latach dwudziestych Falla nadał dziełu formę jednoaktowego baletu.
Candelę nawiedza duch zmarłego ukochanego, który stoi na drodze do jej szczęścia z Carmelem. Bohaterowie próbują odpędzić zjawę rytualnym tańcem przy ogniu. Powracający rytm i szybkie ozdobniki budują napięcie „Tańca ognia”, najbardziej rozpoznawalnego fragmentu dzieła. Warto posłuchać także „Tańca grozy” i „Pieśni błędnego ognika”. Tę ostatnią w aranżacji Gila Evansa nagrał w 1960 roku Miles Davis. Sam Falla opracował „Taniec ognia” na fortepian, a utwór doczekał się też wielu innych aranżacji, między innymi na skrzypce i fortepian oraz na orkiestrę dętą.
Hiszpania w czterech dziełach
„La vida breve” („Krótkie życie”) to opera o Salud, młodej Romce z granadyjskiej dzielnicy Albaicín. Salud kocha Paca, który ma poślubić kobietę ze swojej sfery. Kiedy pojawia się na weselu, Paco wypiera się znajomości z nią, a Salud umiera u jego stóp. Opera miała premierę 1 kwietnia 1913 roku w Nicei. W paryskiej Opéra-Comique wystawiono ją w styczniu 1914 roku.
„Noce w ogrodach Hiszpanii” („Noches en los jardines de España”) to trzy obrazy na fortepian i orkiestrę: „W Generalife”, „Odległy taniec” i „W ogrodach Sierra de Córdoba”. Falla początkowo planował cykl nokturnów fortepianowych. Za radą pianisty Ricarda Viñesa, któremu zadedykował utwór, włączył do niego orkiestrę. Prawykonanie odbyło się 9 kwietnia 1916 roku w madryckim Teatro Real.
„Siedem hiszpańskich pieśni ludowych” („Siete canciones populares españolas”) to cykl na głos i fortepian z 1914 roku. Obok murcjańskiej seguidilli i asturyjskiej pieśni „Asturiana” znalazły się w nim między innymi „Jota”, kołysanka „Nana” i „Polo”. W styczniu 1915 roku w madryckim Ateneo pieśni wykonała po raz pierwszy Luisa Vela, której przy fortepianie towarzyszył kompozytor.
„Trójgraniasty kapelusz” („El sombrero de tres picos”) to balet o młynarzu, jego żonie i miejscowym urzędniku, który próbuje ją uwieść. Intryga prowadzi do serii pomyłek i kończy się ośmieszeniem urzędnika. Premiera odbyła się 22 lipca 1919 roku w Londynie. Balet wystawił zespół Ballets Russes Siergieja Diagilewa, choreografię opracował Léonide Massine, a dekoracje i kostiumy zaprojektował Pablo Picasso. Orkiestrę poprowadził Ernest Ansermet. Do najbardziej znanych fragmentów należą „Taniec sąsiadów”, „Taniec młynarza” w rytmie farruki i finałowa jota.
Wanda Landowska przy klawesynie
W 1919 roku Winnaretta Singer, księżna de Polignac, zamówiła u Falli utwór do wystawienia w swoim paryskim salonie. Tak powstał „El retablo de maese Pedro” („Teatrzyk mistrza Piotra”), krótka opera lalkowa oparta na epizodzie z „Don Kichota” Cervantesa. Don Kichot tak przejmuje się losami bohaterów przedstawienia, że rzuca się na lalki i niszczy teatrzyk. Falla przeznaczył w kameralnej obsadzie miejsce dla rzadko wówczas słyszanego klawesynu. Wersję koncertową wykonano w marcu 1923 roku w Sewilli, a premiera sceniczna odbyła się 25 czerwca tego samego roku w paryskiej rezydencji księżnej.
Podczas paryskiej premiery na klawesynie zagrała Wanda Landowska. Urodzona w Warszawie pianistka i klawesynistka popularyzowała muzykę dawną i przywracała klawesyn na estrady koncertowe. Występowała na instrumentach firmy Pleyel, uczyła w Paryżu i Berlinie, a w 1933 roku nagrała na klawesynie „Wariacje Goldbergowskie” Bacha. Po zajęciu Francji przez Niemcy wyjechała z kraju i w 1941 roku dotarła do Stanów Zjednoczonych, gdzie mieszkała do śmierci w 1959 roku. Pisali dla niej między innymi Francis Poulenc i Manuel de Falla.
Z myślą o Landowskiej Falla skomponował w latach 1923–1926 koncert na klawesyn, flet, obój, klarnet, skrzypce i wiolonczelę. Utwór ma trzy części: Allegro, Lento i Vivace. Na prawykonaniu 5 listopada 1926 roku w Barcelonie partię klawesynu zagrała Landowska, a zespołem dyrygował kompozytor. Zachowała się ich korespondencja z lat 1922–1930.
Rok Manuela de Falli
Hiszpańskie obchody 150. rocznicy urodzin kompozytora obejmują wystawę „Manuel de Falla esencial”, spotkania poświęcone archiwom kompozytorów XX wieku i recital Javiera Perianesa, zaplanowany na 23 listopada w Kadyksie. W Żywcu muzyka Falli zabrzmiała już we wrześniu, gdy „Taniec ognia” znalazł się w programie jubileuszowego koncertu Sonaty.
Zapraszamy na koncerty i do wspólnego grania
Terminy kolejnych występów znajdziesz w kalendarzu orkiestry (orkiestra-sonata.pl/kalendarz). Jeśli chcesz zaprosić Sonatę na swoje wydarzenie lub dołączyć do zespołu, napisz do nas przez formularz kontaktowy w zakładce „Kontakt” (https://orkiestra-sonata.pl/o-nas#kontakt). Do wspólnego grania zapraszamy osoby grające na skrzypcach, altówce, wiolonczeli, flecie, oboju, klarnecie, fagocie lub waltorni.